Kırklı yaşlardasınız, yıllarca emek verip bir kariyer inşa etmişsiniz ve size yetecek kadar kazanıyorsunuz. Ancak geldiğiniz bu noktada artık başka bir şey yapmak istediğinizi veya büyük hayallerle kavuştuğunuz bu mesleğin artık size uygun olmadığını düşünüyorsunuz, ne yapacaksınız? 

Uzun zamandır kafanızda dönüp duran bu fikri susturup ömrünüzün geri kalanında istemediğiniz bir işte çalışmaya devam mı edeceksiniz yoksa yeni yollar mı arayacaksınız?

“Başka Bir Yol Var mı?”

Her şey için çok geç fikri epey gerilerde kaldı. Günümüzde orta yaşlarda kariyer değişikliği az rastlanan bir durum değil. Hatta çeşitli ilham veren hikâyeler sizin kulağınıza da gelmiştir:

Falanca kişi ilk tablosunu 45 yaşında çizdi, filanca ilk başrolünü 49 yaşında aldı, yine falanca kişi 50 yaşında tıp fakültesine girdi gibi hikâyeler…

Yani hiçbir şey için geç değil! Ama bugün bu romantik hikâyeleri biraz dışarda tutmak istiyorum; zira tüm rasyonelliğimi boca etmeye geldim.

Kariyer geçişi son yıllarda epey dikkat çeken, hakkında araştırmalar yürütülen bir konu. Geçtiğimiz yıl yayınlanan “Career Transitions in Midlife: Exploring Meaning-Making and Role Adjustment” başlıklı makalede, orta yaşta kariyer değişiminin yalnızca mesleki bir değişim olmadığı; aynı zamanda kimlik, değerler ve hayatı anlamlandırma açısından dönüşümler içeren bir süreç olduğu vurgulandı. Yani kariyer geçişi oldukça katmanlı bir konu.

Elbette hedefteki kariyerin ihtiyaca cevap verme gücüyle birlikte kolay erişilebilir ve sürdürülebilir olmasının yanı sıra çalışanların bilgi, beceri ve deneyimleri de oldukça önemli. Ancak konu, bireysel olmanın çok daha ötesinde değerlendiriliyor.

Son iki yıl içinde önemli bir kariyer değişikliği yaşamış kişilerle sürdürülen aynı araştırmada, orta yaş kariyer geçişlerinin sağlıklı bir şekilde gerçekleşmesi için hem örgütsel hem de toplumsal düzeyde duyarlı destek sistemlerine olan ihtiyaca dikkat çekildi.

Yani siz hareket etmeye karar verdiğinizde içinde bulunduğunuz sistemin de buna izin verecek biçimde geçirgen ve esnek olması gerekiyor. 

Benzer şekilde geçtiğimiz mayıs ayında Harward Business Review’da yayınlanan “As Careers Get Longer, Midcareer Work Needs to Change” başlıklı makalede, sorunun bireysel değil, yapısal olduğu ileri sürüldü. Kırklı yaşlarındaki profesyonellerle yürütülen araştırmaya dayanan bu makalede, insan ömrünün uzamasıyla emeklilik yaşının da uzadığı, dolayısıyla kariyer döngülerinin de tamamen değiştiği ifade edildi.

Eskiden kırklı yaşlar kariyerin sonunun başlangıcı olarak görülürken, günümüzde 40 yaşındaki bir çalışanın önünde en az 30 yıl daha aktif çalışma süresi bulunuyor. Dolayısıyla bu dönem artık elekteki son un kalıntısından çok, yeni bir un çuvalı satın almak anlamına da gelebilir. 

Aynı makalede bu dönem "Kritik kırklı yaşlar" (pivotal 40s) olarak adlandırıldı. Bu isim kulağa epey mantıklı geliyor; çünkü kritik kırklar, düşünmeye, yeni olasılıkları keşfetmeye, gelişmeye ve bilinçli kariyer geçişleri planlamaya müsaitken; ailevi ve kurumsal sorumluluğun ve zaman baskısının da en yüksek olduğu dönem.

Bu nedenle deneyimli çalışanları elde tutabilmek ve sürdürülebilir bir kariyer yaşamını destekleyebilmek için kuruluşların, bazı yapısal değişikliklere gitmeleri gerektiği aşikâr. Bu dönemde çalışanlardan sürekli dayanıklılık göstermelerini beklemek yerine bilinçli kariyer geçişleri planlamaya olanak tanıyan alanlar sunmak ilk adım olabilir.

Çünkü çalışanların bu dönemde yapacakları cesur bir kariyer değişikliği, sonraki 30 yılı şekillendirecek en önemli viraj. 

Virajdaki Deneyimli Sürücüler

Bilindiği gibi, psikoloji literatüründe insan zekâsının iki önemli bileşeni tanımlanıyor; “akıcı(fluid) zeka” ve “kristalize (crystallized) zeka”. Genç yaşlarda akıcı zeka, hızlı problem çözme, adaptasyon, soyut akıl yürütme ve yaratıcı düşünce gibi becerilerde zirve yaparken; yaş ilerledikçe deneyimlerle beslenen kristalize zeka, bilgi birikimi, sentezleme ve bilgelik gibi alanlarda güçlenmeye devam ediyor.

Dolayısıyla orta yaşta kariyer değiştiren insanlar, sıfırdan başlamış gibi görünseler de deneyimleri en büyük ve en önemli sermaye olarak görünüyor. Kriz yönetimi, dayanıklılık, özgüven, insan ilişkileri gibi yönetsel becerileri yeni işlerine aktarıyorlar. 

Yani deneyimin gücü direksiyonu devralıyor ve zararlı çıkış, yersiz müsamaha ve kârsız işbirliği gibi tuzaklara aman verilmiyor.  

Peki, risk alıp kariyer değiştirenler virajı alıp yeniden düzlüğe çıkabilecekler mi yoksa tüm yaşamları tepetaklak mı olacak?

Gelin bu soruyu yakından inceleyelim.

Kariyer Değiştirmek O Kadar Kolay mı?

Bu çok katmanlı yapı, elbette ekonomik ve politik düzlemden ayrı düşünülemez. Güç bela edinilen pozisyonları, akmasa da damlayan, çoluk çocuğun okulunu, kılık kıyafetini karşılayan, mümkün olursa da yılda bir haftalık gidilen bir tatili karşılayan işleri terk etmek epey zor görünüyor.

Liyakatsizliğin kol gezdiği bir ortamda aslanın midesinde bulunan işi bırakıp daha yaratıcı işlerde çalışmak, hayallerin peşinde koşmak rasyonellikle pek örtüşmüyor.

Çünkü yaratıcı dönüşümler zihinsel bir rahatlığı gerektirir. İnsanoğlu icatlar yapmak, hareket etmek, üretmek, risk almak, denemek yanılmak ister elbette; ancak hepsinden önce asgari bir refaha ihtiyaç duyar.

Yarın akşam sofraya konulacak ekmeğin derdine düşen insanların attıkları her adımı hesaplamaları gerekir; zira risk, onlar için bütünüyle gerçektir, daha da ötesi hayatidir. Üstelik yarışa herkesin aynı start çizgisinden başlamadığı aşikar. Ne iş yaparsanız yapın, işinizde ne kadar iyi olursanız olun bağlantılarınız veya sermayeniz yoksa bir hiçsiniz.

Köşelerin çoktan kapıldığı, taşlaşan sektörlere girmeyi deneyin bakalım, kim sizin pastadan pay almanıza izin verecek? 

Üstelik bu babadan zenginlerle dededen fakirlerin yarıştığı bir meydan…

Risk almak, her şeyini ortaya koymak, birileri için son lokmanın da elden gitmesi anlamına gelirken, birileri de kalan son parasıyla umutsuzluk içinde büyük yatırımlar yapabiliyor.

Hatırlayın, ülkemizde kalan son parasıyla ne yapacağını bilemez haldeyken nihayet hava yolu şirketi kurmaya karar veren bir iş insanının ilham veren hikâyesi dolaşır.

Risk alma kapasitesi sanıldığı gibi bireysel değil; büyük ölçüde sınıfsal gerçekliklerden besleniyor. Bu nedenle atılım yapmak, iş kurmak, yaratıcı işler üretmek ya da hayallerin peşinden gitmek herkes için aynı ölçüde mümkün değil. Kimimiz ömrümüzü adadığımız mesleklerde, olumsuz psikolojik ve fiziksel koşullar altında, emeğimizin karşılığı olmayan ücretler için çalışmak zorunda kalıyoruz. 

İleri doğru hareketlilik içinde bulunduğunuz ekonomik koşulların belirlediği bir ihtimal. Bu yüzden bugün, yıllardır dilimizden düşmeyen eğitimde fırsat eşitliği çağrısının yanına; girişimde, gelişimde, yeniden öğrenmede ve kariyer geçişlerinde de fırsat eşitliği çağrısını eklemek istiyorum. Çünkü bildiğimiz gibi insanların kariyerlerini belirleyen şey yalnızca yetenekleri değil, o yetenekleri hayata geçirecek koşullara olan erişimleridir.

Gerçek dönüşüm, herkesin fırsatlara eşit bir şekilde ulaşabildiği ve liyakatin belirleyici olduğu sistemleri benimsediğimizde mümkün olacak.

Ancak şimdilik görünen o ki;

Bazıları İçin “Başka Yolu Yok”

Gelin başa dönelim ve aynı soruyu bu kez zorunlu kariyer değişikliği üzerinden düşünelim. 

Kırklı yaşlardasınız, yıllarca emek verip bir kariyer inşa etmişsiniz ve size yetecek kadar kazanıyorsunuz. Ancak bir sabah patronunuz sizi çağırıyor ve işinize son veriyor. 

Şimdi ne yapacaksınız?

Ekonomik dalgalanmalar, yapay zekâ ve otomasyonun hızla yaygınlaşması, şirketlerin yeniden yapılanma süreçleri ve değişen iş gücü ihtiyaçları nedeniyle bu artık yalnızca birkaçımızın değil; çoğumuzun yaşadığı veya yaşamayı beklediği bir süreç.

İşinizi kaybettiğinizde, düzeniniz bozulduğunda ilk hamleniz ne olur? Hemen benzer pozisyonda iş mi ararsınız, farklı bir sektöre mi yönelirsiniz, yepyeni eğitimler mi alırsınız? Eminim hepinizin aklına gelen makul seçenekler vardır.

Ama ben bugün size bunların en uç örneğinden bahsedeceğim. 

Pek çoğumuzun “Oldboy” filmiyle tanıdığı Park Chan-wook’un son filmi Başka Yolu Yok (No Other Choice) orta yaşta zorunlu kariyer değişikliğinin olabilecek en absürt örneğini sunuyor. 

Film, 25 yıldır çalıştığı şirketin Amerikalılara satılmasıyla bir anda işine son verilen başarılı mühendis Man-soo'nun yeni bir iş bulabilmek için giderek daha karanlık kararlar almasını konu alıyor.

Güçlükçe ulaştığı kariyeri sayesinde nihayet ailesini refah içinde yaşatan Man-soo’nun bir anda işsiz kalmasıyla her şey alt üst oluyor.

Hayatlarında keyifli olan her şey bir anda lüks oluveriyor; önce evdeki kıymetli eşyaları sonra da evi komple satışa çıkarıyorlar, katıldıkları sosyal ortamlar, evcil hayvanları, hobileri, hatta Netflix üyeliği bile bir anda ulaşılmaz oluyor.

Tüm bu hayal kırıklığı içinde Man-soo, en iyi bildiği işi yapmak, kağıt işine geri dönmek için türlü yollar deniyor. Ancak sistem acımasız, hayat pahalı, rakipler dişli. Bu nedenle o da rakiplerinden acımasızca kurtulacağı bir planı devreye sokuyor.

Başka Yolu Yok, yer yer komedi unsurlarını barındıran bir gerilim, gerçekle hayalin zaman zaman muğlaklaştığı bir zeminde ilerliyor hikâye. “Bu gerçek mi şimdi?” diye sorgulayacağınız sahneleri barındırıyor. Yönetmen Park Chan-wook, bu son filmindeki domuz eti sahnesiyle Oldboy’un ünlü ahtapot sahnesine rakip yaratmış gibi görünüyor.

Modern çalışma düzenini ve kurumsal aidiyet mitini hayatta kalma içgüdüsüyle çarpıştıran film; işsizlik, rekabet ve başarılı olma baskısının sıradan bir insanı nasıl dönüştürdüğünü, hangi ahlaki sınırlara sürüklediğini gözler önüne seriyor. 

Yapay zekâ ve otomasyon, filmde görünmeyen ama hikâyeyi sürekli yönlendiren bir karakter gibi. İnsanoğlunun gelecekten bu kadar korkması boşa değil. Çünkü bu dönüşüm, beyaz yaka mavi yaka kim olursa olsun herkesin korkulu rüyası. Üstelik Yapay Zekâ, diğer engeller gibi yola taş koyan, benzini bitiren veya virajı keskinleştiren bir unsur olmaktan çok, direkt altınızdaki arabayı çekip alacak bir güç.

O nedenle, güçlükle ayarladığı son iş görüşmesinde fabrikanın tamamen otomasyona geçtiğini öğrendiğinde Man-soo’nun işverene sorduğu sorunun arkasındaki kaygı şudur:

“İnsan olarak yine de bana ihtiyaç olacak öyle değil mi?” 

Bu soru hepimizin kafasında dönüp duruyor itiraf edin. 

Nihayet ister gönüllü olsun ister zorunlu, orta yaşta kariyer değişikliği ve yaratıcı işlere atılan adımların önünde birçok engel bulunuyor.

Ancak yine de siz siz olun engelleri aşarken Man-soo’nun yöntemlerinden uzak durun.

Psk. Naz YAZICI